एकदिन पुरानो फोटो एल्बम हेर्दै थिएँ। स्कुलको समूह फोटो भेटियो। पहिलो बेञ्चमा सधैँझैँ टाइ मिलाएका, कपाल कोरेका, शिक्षकको नजिक बस्ने विद्यार्थी। पछाडिपट्टि हाँस्दै उभिएका केही अनुहार। कोही क्यामेरातिर हेर्दै, कोही साथीलाई जिस्क्याउँदै। बीचतिर एउटा केटो थियो, जसले फोटो खिचिने बेलामा पनि जुत्ताको फिता बाँधिरहेको रहेछ।
फोटोमा सबै थिए।
तर समयले सबैलाई एउटै ठाउँमा राखेन।
कोही डाक्टर भए।
कोही इन्जिनियर।
कोही विदेशिए।
कोही राजनीतिमा लागे।
कोही व्यापारमा।
कोही शिक्षक।
कोही हराए।
र त्यो जुत्ताको फिता बाँधिरहेको केटो?
सायद आज पनि कुनै कुनामा आफ्नै जीवनको फिता बाँधिरहेको होला।
समयसँगै मैले एउटा कुरा बुझ्दै गएँ—
विद्यालयले हामीलाई एउटै फोटोमा उभ्यायो।
जीवनले हामीलाई फरक–फरक कथामा लेख्यो।
तर समाजले आज पनि हामीलाई त्यही पुरानो फोटोको उचाइअनुसार नाप्न छोडेको छैन।
हामी मानिसलाई चिन्नभन्दा पहिले वर्गीकरण गर्न सिक्छौँ।
“कसको छोरो?”
“के पढेको?”
“कहाँ जागिर?”
“नेपालमै कि बाहिर?”
“आफ्नै घर कि भाडा?”
प्रश्नहरू सामान्य लाग्छन्।
तर ती प्रश्नले उत्तरभन्दा बढी एउटा मान्यता खोजिरहेका हुन्छन्—तिमी समाजले बनाएको सफलताको साँचेभित्र पर्छौ कि पर्दैनौ?
हामी परिचय खोज्दैनौँ।
हामी प्रमाण खोज्छौँ।
मलाई कहिलेकाहीँ लाग्छ, हाम्रो समाजलाई मानिसहरू मन पर्दैनन्।
उसलाई श्रेणी मन पर्छ।
प्रथम।
दोस्रो।
पास।
फेल।
स्थायी।
अस्थायी।
सरकारी।
निजी।
विदेश।
स्वदेश।
गोरो।
कालो।
धनी।
गरिब।
योग्य।
अयोग्य।
हामीले नामभन्दा पहिले विशेषण राख्न सिक्यौँ।
त्यसपछि विस्तारै मानिस हरायो।
लेबल बाँकी रह्यो।
बच्चा जन्मिँदा ऊसँग एउटा मात्रै पहिचान हुन्छ—
ऊ मानिस हो।
तर घरले उसलाई “हाम्रो” बनाउँछ।
समाजले “अरूजस्तो” बनाउँछ।
विद्यालयले “राम्रो” बनाउँछ।
बजारले “आकर्षक” बनाउँछ।
सामाजिक सञ्जालले “देखिने” बनाउँछ।
र जीवनको धेरै पछि आएर ऊ आफैँलाई खोज्न थाल्छ।
यो कस्तो विडम्बना हो?
सबैले हामीलाई बनाउने प्रयास गर्छन्।
आफू बन्ने पालो आउँदा आधा जीवन बितिसकेको हुन्छ।
हजुरबुबाहरूको पुस्ताले एउटा वाक्य धेरै भन्थ्यो—
“मान्छेले समाज हेरेर हिँड्नुपर्छ।”
उनीहरू गलत थिएनन्।
समाजसँग मिलेर बाँच्नु नै सभ्यता हो।
तर सायद हामीले त्यो वाक्यको अर्थ अलि बढी विस्तार गरिदियौँ।
समाज हेर्दाहेर्दै आफूलाई हेर्नै बिर्सियौँ।
त्यसपछि हाम्रो जीवन एउटा ऐना भयो।
त्यस ऐनामा आफ्नै अनुहार कम, अरूको अपेक्षा बढी देखिन थाल्यो।
पहिले गुरुकुलमा सबै विद्यार्थी एउटै कुरा पढ्दैनथे।
कसैले वेद कण्ठ गर्थ्यो।
कसैले धनुर्विद्या सिक्थ्यो।
कसैले संगीत।
कसैले शिल्प।
कसैले गुरुको सेवा गर्दै सिक्थ्यो।
ज्ञान एउटै थिएन।
बाटो पनि एउटै थिएन।
त्यसैले समाजमा धेरै प्रकारका मानिस थिए।
पछि विद्यालय आयो।
पाठ्यक्रम आयो।
घण्टी बज्न थाल्यो।
सबैलाई एउटै समयमा एउटै कुरा सिकाउन थालियो।
त्यो आवश्यक पनि थियो।
तर विस्तारै हामीले सुविधा र समानतालाई एउटै अर्थ दिन थाल्यौँ।
त्यसपछि एउटै प्रश्नपत्रले हजारौँ फरक–फरक सपनाको परीक्षा लिन थाल्यो।
त्यहीँबाट सायद बगैँचाले एउटै फूल रोज्न थालेको थियो…
हामीले पहिले ऐना किन्थ्यौँ।
अहिले क्यामेरा किन्छौँ।
फरक यति मात्रै होइन।
पहिले ऐनामा आफूलाई मिलाउँथ्यौँ।
अहिले अरूले मन पराउने अनुहार बनाउँछौँ।
मलाई फेसबुकको सुरुआती दिन सम्झना आउँछ।
मानिसहरू आफ्ना घरका फोटो राख्थे।
परिवारका।
विद्यालयका साथी भेटिएको खुसीका।
कुनै यात्राका।
सबै कुरा अलि असम्पादित थियो।
जीवन जस्तो थियो, त्यस्तै देखिन्थ्यो।
बिस्तारै फोटो राम्रो हुन थाल्यो।
पछि फिल्टर आए।
त्यसपछि क्याप्सन।
त्यसपछि रणनीति।
अहिले त पोस्ट पनि “अपलोड” हुँदैन, “क्युरेट” हुन्छ।
जीवन बाँचिँदैन।
डिजाइन गरिन्छ।
पहिले मानिसहरू घुम्न जान्थे।
अहिले कतिपय ठाउँमा घुम्नुभन्दा पहिले सोच्छन्—
“यहाँ कुन कोणबाट फोटो राम्रो आउला?”
पहिले हामी सूर्यास्त हेर्थ्यौँ।
अहिले सूर्यास्तको अगाडि उभिएर आफूलाई हेर्छौँ।
पहिले यात्राले कथा दिन्थ्यो।
अहिले यात्राले कन्टेन्ट दिन्छ।
इन्स्टाग्राम खोल्दा संसार धेरै सुन्दर देखिन्छ।
हरेक कफी सुन्दर।
हरेक समुद्र शान्त।
हरेक अनुहार उज्यालो।
हरेक सम्बन्ध प्रेमले भरिएको।
हरेक शरीर स्वस्थ।
हरेक बिहान प्रेरणादायी।
जीवन यति पूर्ण छ भने मनोवैज्ञानिकहरू किन व्यस्त छन्?
किनभने हामीले जीवन हेरेका छैनौँ।
जीवनको सम्पादित संस्करण हेरेका छौँ।
हामी चलचित्रको ट्रेलर हेरेर कसैको पूरा जीवनको समीक्षा गरिरहेका छौँ।
लिंक्डइनमा कसैले लेख्छ—
“आज म नयाँ पदमा पुगेँ।”
हजारौँ बधाइ आउँछन्।
तर कसैले लेख्दैन—
“आज मेरो बाह्रौँ अन्तर्वार्ता पनि असफल भयो।”
फेसबुकमा कसैले विवाहको तस्बिर राख्छ।
सबैले मुटु पठाउँछन्।
तर एउटै घरभित्र वर्षौँदेखि बोलचाल बन्द भएको सम्बन्धको कुनै पोस्ट हुँदैन।
टिकटकमा कसैले पन्ध्र सेकेन्डमा नाचेर लाखौँ दर्शक पाउँछ।
तर एउटी आमाले तीस वर्षसम्म परिवारका लागि गरेको समर्पण कहिल्यै भाइरल हुँदैन।
हामीले दृश्यलाई मूल्य दिन सिक्यौँ।
अदृश्यलाई बिर्सियौँ।
अचम्म के छ भने—
हामी अरूको जीवन हेर्दै–हेर्दै आफ्नै जीवनसँग असन्तुष्ट हुन थाल्छौँ।
त्यो असन्तुष्टि वास्तविक अभावबाट जन्मिएको हुँदैन।
तुलनाबाट जन्मिएको हुन्छ।
छिमेकीले नयाँ गाडी किनेकाले हामी दुःखी हुँदैनौँ।
दुःखी त तब हुन्छौँ, जब त्यो गाडी दिनमा पाँच पटक हाम्रो मोबाइलमा देखिन्छ।
पहिले तुलना एउटा गाउँभित्र सीमित थियो।
अहिले संसारभर फैलिएको छ।
पहिले दस जनासँग आफूलाई दाँजिन्थ्यो।
आज करोडौँसँग।
यस्तो प्रतिस्पर्धामा जित्ने कोही हुँदैन।
थाक्ने सबै हुन्छन्।
म कहिलेकाहीँ सोच्छु—
यदि बुद्ध आज जन्मिएका भए, उहाँले बोधिवृक्षमुनि ध्यान गर्थे कि त्यसको रील बनाउँथे?
यदि भानुभक्त आजका दिनमा हुन्थे भने, पहिले कविता लेख्थे कि त्यसको “टीजर” सार्वजनिक गर्थे?
यदि आरनिको आज हुन्थे भने, मूर्ति बनाउँथे कि निर्माणको “बिहाइन्ड द सिन्स” भिडियो?
प्रश्न मजाकजस्तो लाग्न सक्छ।
तर समय साँच्चै त्यतैतिर गइरहेको छ।
कामभन्दा काम देखाउने कला धेरै मूल्यवान् हुँदै गएको छ।
यसमा सामाजिक सञ्जाल मात्र दोषी छैन।
हामी पनि छौँ।
किनकि हामी पनि शान्त नदीभन्दा ठूलो छाललाई बढी हेर्छौँ।
गहिरो पुस्तकभन्दा आकर्षक शीर्षक किन्छौँ।
समाचारको सारभन्दा शीर्षक पढेर निर्णय गर्छौँ।
एल्गोरिदमले आखिर हाम्रो रुची कै प्रतिलिपि बनाएको हो।
उसले हामीलाई बदल्नुअघि हामीले उसलाई बनाएका थियौँ।
एउटा गाउँमा दुई जना कुमाले थिए ।
पहिलोले दिनभरि ध्यान दिएर घडा बनायो।
दोस्रोले घडा आधा बनायो, आधा समय बजारमा उभिएर सबैलाई भनिरह्यो—
“मेरो घडा हेर्नुहोस्।”
साँझसम्म कसको बिक्री बढी भयो?
दोस्रोको।
यही नै आजको बजार हो।
गुणस्तर हराएको छैन।
तर आवाज बढेको छ।
र कहिलेकाहीँ आवाजले गुणस्तरलाई ढाकिदिन्छ।
हामी आफ्ना छोराछोरीलाई पढाउँछौँ—
“आफूजस्तै बन।”
तर मनमनै चाहन्छौँ—
“सबैले चिन्ने बन।”
त्यहीँबाट जीवनको सबैभन्दा ठूलो द्वन्द्व सुरु हुन्छ।
आफू बन्ने चाहना।
र स्वीकार गरिनुपर्ने डर।
मानिस प्रायः दोस्रोसँग हार्छ।
अहिलेका बच्चाहरूलाई हेर्नुस्।
उनीहरू फोटो खिच्न जान्दछन्।
तर एक्लै बस्न गाह्रो मान्छन्।
उनीहरू अभिव्यक्ति दिन सक्छन्।
तर मौनता सहन सक्दैनन्।
उनीहरूलाई संसारसँग जोडिन सजिलो छ।
आफ्नै मनसँग जोडिन कठिन।
सायद यो उनीहरूको दोष होइन।
हामीले उनीहरूलाई सानैदेखि बाहिरको आवाज सुन्न सिकायौँ।
भित्रको आवाज सुन्न सिकाएनौँ।
जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के हो भने—
हामी मान्यता खोज्दै यति टाढा पुग्छौँ कि आफ्नै परिचय हराउँछ।
त्यसपछि एक दिन ऐनामा आफूलाई हेर्दा प्रश्न उठ्छ—
“यो अनुहार सबैलाई मन पर्छ।
तर मलाई चिन्ने मानिस कहाँ हरायो?”
केही वर्षअघि एउटा बगैँचामा गएको थिएँ।
त्यहाँ गुलाफ थिए।
चमेली थिए।
सुनाखरी थिए।
पारिजात थियो।
कुनै फूल अर्को फूलसँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेको थिएन।
चमेलीले कहिल्यै गुलाफ बन्ने इच्छा गरेको देखिन।
गुलाफले गुराँसको रङ खोजेको पक्कै थिएन।
सुनाखरीले पारिजातको सुगन्ध सापट मागेन।
प्रकृतिको आत्मविश्वास यस्तै हुन्छ।
उसले तुलना गर्दैन।
उसले विविधता जन्माउँछ।
त्यसै बगैँचाको कल्पनामा मैले एउटा माली पनि देखेँ।
उसलाई सुव्यवस्थित बगैँचा मन पर्थ्यो।
उसले एउटा निर्णय गर्यो—
“अबदेखि यहाँ गुलाफ मात्रै फुल्नेछन्।”
उसले चमेली उखेल्यो।
सुनाखरी हटायो।
पारिजातलाई झार सम्झियो।
केही समयपछि बगैँचा साँच्चै सुन्दर देखियो।
सबै फूल उस्तै थिए।
उस्तै रङ।
उस्तै आकार।
उस्तै अनुशासन।
उस्तै सुव्यवस्था।
माली खुसी भयो।
हेर्नेहरू पनि प्रभावित भए।
तर साँझ पर्दा एउटा कुरा हराइसकेको थियो।
हावाले धेरै सुगन्ध बोकेर ल्याउन छोडेको थियो।
हामीले पनि त यस्तै गरिरहेका छैनौँ र?
हामी बच्चालाई भन्छौँ—
“डाक्टर बन।”
“इन्जिनियर बन।”
“लोकसेवा पास गर।”
“विदेश जा।”
“नाम कमा।”
कहिल्यै भन्दैनौँ—
“आफ्नो सुगन्ध नहराऊ।”
समाजलाई एउटै किसिमका सफल मानिसहरू चाहिन्छ।
प्रकृतिलाई भने फरक–फरक मानिसहरू।
समाज व्यवस्थापन खोज्छ।
प्रकृति सम्भावना।
समाजलाई प्रतिलिपि सजिलो लाग्छ।
प्रकृतिलाई मौलिकता।
सायद त्यसैले जंगल जीवित हुन्छ।
कारखाना उत्पादक हुन्छ।
मलाई डर असफल मानिसहरूको छैन।
मलाई डर सफल देखिन बाध्य पारिएका मानिसहरूको छ।
किनकि उनीहरू विस्तारै आफ्नो अनुहार बिर्सन्छन्।
आफ्नै हाँसो अभिनय गर्न सिक्छन्।
आफ्नै थकान लुकाउन सिक्छन्।
आफ्नै सपना स्थगित गर्न सिक्छन्।
र एक दिन…
आफ्नै जीवनमा पाहुना जस्तै हुन्छन्।
हामी आफ्ना छोराछोरीलाई सम्पत्ति जोडेर छोड्ने चिन्तामा छौँ।
सायद एउटा प्रश्न पनि छोड्नुपर्थ्यो—
“तिमी साँच्चै को हौ?”
हामी विद्यालय बनाइरहेका छौँ।
विश्वविद्यालय बनाइरहेका छौँ।
करियर बनाइरहेका छौँ।
राष्ट्र बनाइरहेका छौँ।
तर के हामी व्यक्तित्व पनि बनाइरहेका छौँ?
कि केवल प्रोफाइल?
आजकल भेटघाटमा एउटा प्रश्न धेरै सुनिन्छ—
“के गर्दै हुनुहुन्छ?”
यो प्रश्नको उत्तरमा हामी पेशा भन्छौँ।
पद भन्छौँ।
संस्था भन्छौँ।
तलब नभने पनि तलब बुझिने गरी कुरा गर्छौँ।
तर कसैले सोध्दैन—
“यी सबैभन्दा बाहिर तपाईं को हुनुहुन्छ?”
सायद त्यस प्रश्नको उत्तर हामीसँग पनि छैन।
कुनै दिन सामाजिक सञ्जाल बन्द भयो भने के बाँकी रहला?
पद गयो भने?
ताली रोकियो भने?
पुरस्कार अर्कोले जित्यो भने?
विदेशबाट फर्किनुपर्यो भने?
अनुहारमा उमेर देखिन थाल्यो भने?
त्यसपछि पनि बाँकी रहने कुरा नै त वास्तविक पहिचान नै हो।
तर हामीले त्यसैलाई सबैभन्दा कम समय दिएका छौँ।
कहिलेकाहीँ लाग्छ—
सभ्यताले धेरै कुरा जित्यो।
अन्धविश्वाससँग लड्यो।
रोगसँग लड्यो।
अज्ञानतासँग लड्यो।
तर एउटा युद्ध अझै हारिरहेको छ।
मौलिकताको युद्ध।
हामी प्रविधिमा आधुनिक भयौँ।
तर तुलना गर्ने बानीमा अझै आदिम छौँ।
सायद भविष्यमा विद्यालयहरूले अङ्कसँगै जिज्ञासा पनि मापन गर्नेछन्।
कुनै अभिभावकले छोरालाई यसो भन्नेछन्—
“तँ पहिलो नभए पनि हुन्छ।
तर अर्को कसैको नक्कल नबन्नू।”
सायद कुनै कम्पनीले कर्मचारीको उत्पादकता मात्रै होइन, उसको कल्पनाशक्ति पनि मूल्याङ्कन गर्नेछ।
सायद कुनै दिन सामाजिक सञ्जालमा सबैभन्दा धेरै लाइक पाउने पोस्ट त्यो हुनेछ—
जहाँ कसैले आफ्नै असफलताको कथा इमानदारीका साथ लेखेको हुनेछ।
मलाई थाहा छैन त्यो दिन कहिले आउला।
तर त्यस्तो दिनको प्रतीक्षा गर्नु पनि सभ्यताको एउटा जिम्मेवारी हो।
अन्त्यमा फेरि त्यही बगैँचामा फर्किन्छु।
त्यहाँ अझै हावा चलिरहेको छ।
माली अझै व्यस्त छ।
फूलहरू अझै फुलिरहेका छन्।
प्रश्न एउटै छ—
हामी बगैँचा बनाइरहेका छौँ कि प्रदर्शनी?
हामी मानिस हुर्काइरहेका छौँ कि नमुना?
हामी जीवन जिउन सिकाइरहेका छौँ कि भूमिका निभाउन?
समाजलाई गुलाफ चाहिएको हुन सक्छ।
त्यसको आफ्नै कारण होला।
तर प्रकृतिले चमेली पनि कुनै कारणले बनाएको हो।
कुनै फूल अर्को फूलको कमजोर संस्करण होइन।
हरेकको आफ्नै ऋतु छ।
आफ्नै सुगन्ध।
आफ्नै अर्थ।
र सायद यही विविधताले संसारलाई सुन्दर बनाएको हो।
सबैलाई एउटै फूल बनाउने हतारमा…
कतै हामी बगैँचाकै सुगन्ध त मारिरहेका छैनौँ?
त्यसैले—
गुलाफ बनाउने चक्करमा चमेली नमारौँ।
सायद भविष्यमा विद्यालयहरूले अङ्कसँगै जिज्ञासाको पनि मूल्य बुझ्नेछन्।
सायद कुनै अभिभावकले पहिलो पटक आफ्ना छोराछोरीलाई सोध्नेछन्—
“तिमी ठूलो भएर के बन्छौ?” होइन,
“तिमी ठूलो भएर पनि तिमी नै रहन्छौ?”
सायद कुनै कम्पनीले एक दिन कर्मचारीको उत्पादनभन्दा उसको कल्पनाशक्ति गन्नेछ।
सायद कुनै दिन एउटा विद्यालयको भित्तामा यस्तो सूचना टाँसिएको हुनेछ—
“यस वर्ष हाम्रो विद्यालयबाट एक जना उत्कृष्ट किसान, एक जना असाधारण चित्रकार, एक जना धैर्यवान् नर्स, एक जना इमानदार कर्मचारी, एक जना संवेदनशील शिक्षक र केही असल मानिसहरू समाजमा गएका छन्।”
त्यो दिन विद्यालयले केवल विद्यार्थी उत्पादन गरेको हुनेछैन।
उसले मानिस हुर्काएको हुनेछ।
हामीले धेरै कुरा सिक्यौँ।
लेख्न।
पढ्न।
कमाउन।
प्रतिस्पर्धा गर्न।
जित्न।
तर एउटा कुरा सिक्न छुटायौँ—
आफू हुन।
त्यसैले आज धेरै मानिसहरू सफल छन्।
तर आफ्नै जीवनमा अपरिचित।
धेरै चिनिएका छन्।
तर आफूलाई चिन्दैनन्।
धेरैको अनुहार उज्यालो छ।
तर आँखामा थकान छ।
हामीले उपलब्धिको भाषा धेरै सिक्यौँ।
सन्तुष्टिको भाषा भने हराउँदै गयो।
जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के हो भने—
मानिस आफ्नो सपना पूरा नगरेर मात्र हराउँदैन।
ऊ अरूको सपना पूरा गर्दै–गर्दै पनि हराउन सक्छ।
आफ्नो आवाज बिर्सिएर।
आफ्नो गति बिर्सिएर।
आफ्नो सुगन्ध बिर्सिएर।
अनि फेरि मलाई त्यही बगैँचा सम्झना आउँछ।
साँझको हावा चलेको छ।
गुलाफ फुलेका छन्।
चमेली पनि कतै फुलिरहेको छ।
गुराँस आफ्नै रङमा छ।
पारिजात भुइँमा झरेर पनि सुगन्ध दिइरहेको छ।
प्रकृतिले कसैलाई अर्को बन्न भनेकी छैन।
उसले त सबैलाई आफ्नै रूपमा पूर्ण बनाएकी छ।
अपूर्ण त हामी भयौँ—
जब हामीले एउटै फूललाई सुन्दर भन्यौँ।
एउटै बाटोलाई सफलता भन्यौँ।
एउटै जीवनलाई आदर्श भन्यौँ।
समस्या गुलाफमा कहिल्यै थिएन।
समस्या त त्यतिबेला सुरु भयो,
जब हामीले चमेलीलाई पनि गुलाफ हुन सिकायौँ।
जब गुराँसलाई आफ्नो रङप्रति लाज लाग्न थाल्यो।
जब पारिजातले आफ्नो समयमै झर्नुलाई हार सम्झियो।
जब मानिसले आफ्नै जीवनभन्दा अरूको जीवनको राम्रो अभिनय गर्न सिक्यो।
समाजलाई गुलाफ चाहिएको हुन सक्छ।
त्यसको आफ्नै कारण होला।
तर प्रकृतिले चमेली पनि कुनै कारणले बनाएको हो।
कुनै फूल अर्को फूलको कमजोर संस्करण होइन।
हरेकको आफ्नै ऋतु छ।
आफ्नै सुगन्ध।
आफ्नै अर्थ।
र सायद संसार यिनै फरक–फरक सुगन्धहरूको साझा नाम हो।
हामीले सबै फूललाई एउटै बनाउन सक्यौं भने,
सायद बगैँचा झन् व्यवस्थित देखिएला।
तर त्यो दिन हावासँग सुनाउने कथा कम हुनेछन्।
साँझसँग मिसिने सुगन्ध कम हुनेछ।
र एक दिन…
हामी बगैँचामा उभिएर भन्नेछौँ—
“फूल त धेरै छन्…
तर किन हो, पहिले जस्तो सुवास अब आउँदैन।”
Top of Form
Bottom of Form
